مسجد حکیم اصفهان یا مسجد جورجیر از مساجد چهارایوانی مربوط به پایان دوره صفوی در منطقه قدیمی بابالدشت اصفهان در انتهای بازار رنگرزان جای گرفته است. این مسجد و در دوره شاه عباس دوم به دست پزشک او حکیم محمد داوود در محل ویرانههای مسجد جامع دیلمی جورجیر یا مسجد صاحب اسماعیل بن عباد از قرن چهارم هجری بنا شده است.
کتیبههای سردرها و ایوانهای داخل این مسجد به سالهای ۱۰۶۷ تا ۱۰۷۳ هجری قمری مورخ است و آنها را محمدرضا امامی خوشنویس معروف عصر صفویه نوشته است. سردر مسجد جوجیر در شمال غربی این مسجد قرار دارد. مسجد دیلمی جورجیر «مسجد جامع صغیر» نام داشته و در نیمه دوم قرن چهارم هجری مسجدی زیبا و باشکوه بوده است. مسجد حکیم، با نقشهای نامنتظم، در حدود ۸۰۰۰ مترمربع وسعت دارد. این بنا -که مانند بسیاری از بناهای دوره صفویه از آجر ساخته شده از نوع مساجد چهار ایوانی است.
این مسجد، از نوع مساجد بدون مناره و گنبد برجسته و بزرگ است که مسجد سید از دوره قاجار مشابه آن محسوب میشود. مسجد حکیم از آخرین آثار دوره صفوی است و شاید از دیدگاه پژوهشگران غربی، در مقایسه با مسجد امام و شیخ لطفاللّه نمونهای یأسآور باشد؛اما این مسجد با نگاهی معمارانه، به سبب نمایش شکوهمند طرح چهار ایوانی در مقیاسی بزرگ و داشتن آجرکاری، کاشیکاری، گرهکشی و بهویژه خط بنّایی، در زمره آثار برجسته آن دوران، در خور ارزیابی است.
سردر ورودیها : این مسجد، سه ورودی اصلی دارد. سردر شرقی به شکل پنج ضلعی، با دو سکو در دو طرف، کتیبهای با اشعار فارسی، مقرنس کاری در قوسِ سردر، و دو پشتبغل مزین به خط بنّایی کاشیکاریشده است. سردر غربی با مقرنس گچی ساده در قوس، در انتهای کوچهای بنبست قرار دارد و به خیابان حکیم راه مییابد و نزدیک به در جورجیر است. سردر شمالی با انواع کاشیکاری و آجرکاری و دو سکو در دو طرف، ایوان کوچکی به عرض مدخل با طراحی زیبا، در بالای در ورودی دارد که به حجرهای راه مییابد. در بالای حجره دو پشتبغل و در قوسِ ایوان، مقرنس با پوشش کاشیکاری مَعْقَلی دیده میشود.
اضلاع و ایوانها : مسجد حکیم، با صحنی به ابعاد تقریبی ۶۱ متر × ۵۳ متر که در هر ضلع آن ایوانی قرار گرفته، دارای حوض سنگی مستطیل شکل و دو مهتابی (سکو) در دو طرف آن است که در جنوب هر دو مهتابی، جایگاهی برای امام جماعت تعبیه شده است.
ضلع شمالی : ایوان ضلع شمالی به طول ۱۱/۵ متر و عمق ۹ متر، در حدود ۱۵ سانتیمتر بالاتر از سطح حیاط قرار دارد. کتیبهای کاشیکاری، شامل اشعاری در وصف مسجد، در وسط ایوان دیده میشود. ازاره این ایوان تا ارتفاع ۱/۲۰ متر با کاشیهای معقلی پوشیده شده است. در وسط دیوار غربی، راهرویی به عرض ۳/۳ متر دیده میشود که راه دستیابی به مدخل شمالی مسجد است و اکنون با دیوار آجری مشبک پوشانده شده است. در بخش فوقانی راهروها، دو ایوان کوچک جلو حجرهها قرار دارد. کتیبهای به خط ثلث، از محمدرضا امامی، با زمینه لاجوردی در سه جانب ایوان کار شده است. این کتیبه به همراه پوشش سقف، که کلمه علی را با خط بنّایی از ترکیب آجر و کاشی فیروزه شکل داده، به این ایوان جلوهای خاص بخشیده است. در دو طرف ایوان، ایوانی کوچکتر با تزیینات مشابه بنا گردیده و هر کدام از این ایوانها در دو طرف خود طاقنمایی به عرض سه متر دارند.
ضلع جنوبی : جبهه جنوبی صحن و نیز ایوان، مشابه ضلع شمالی است و فقط در تزیینات، متفاوت به نظر میرسند، از جمله در مقرنسی که در دل رسمیبندی بالای ایوان ساخته شده است.
ضلع شرقی و غربی : جانب شرقی و غربی صحن همانند است، مشتمل بر ایوانی به عرض حدود هشت متر و در هر طرف ایوان ابتدا یک طاقنما و سپس سه ایوان کوچکتر، با عرض نزدیک به پنج متر، قرار دارد. دو طاقنمای کوچک نیز در ابتدا و انتهای هر ضلع دیده میشود که از داخل آنها میتوان به حجرههای بالای آنها دسترسی یافت. در طبقه بالای دو ضلع شرقی و غربی، برای زیباسازی اطراف صحن، طاقنماهایی ساخته شده است که هیچگونه بنایی در پشت آنها وجود ندارد، بهطوری که هوا از میان آنها جریان مییابد. بدینترتیب، در هر طرف ایوانهای شرقی و غربی شش طاقنما قرار گرفته است.
ایوان شرقی به شکل بدیعی دارای شاهنشینی است که طول فرورفتگی آن حدود ۵/۵ متر و دارای قوسی است و روی آن ایوانکی (بالکنی) تعبیه کردهاند که حجرههای دو طرف بدان راه دارند. تزیینات کاشیکاری این ایوان در پشت بغلها با نقش هشت و چهار سُلی معقلی و نیز کتیبه سرتاسری، مشاهده میشود. ایوان غربی نیز با دارا بودن یک شبکه کاشیکاری معرق با نقش اسلیمی، در دیوار مقابل ایوان طراحی شده است.
کلیه مطالب معماری را از ما بخواهید.